Gezond werken vraagt om meer dan het voorkomen van ernstige ongevallen. Langdurig zitten, fysieke en psychische belasting, nachtwerk, werkdruk, ongewenst gedrag, hitte, beeldschermwerk of andere werkomstandigheden kunnen eveneens gevolgen hebben voor de gezondheid. Welke risico's relevant zijn, hangt af van het werk en moet blijken uit de RI&E.

Arbobeleid | RI&E | Arbobeleidsplan | Verzuim | Sociale veiligheid | Ongevallen | Arborisico's | Taken

Door: Redactie Personeelsnet

Welke soorten arbeidsrisico’s zijn er?
Arbeidsrisico’s verschillen sterk per organisatie, functie en werkplek. Bij Arbo gaat het niet alleen om zichtbare veiligheidsrisico’s of lichamelijke belasting. Ook psychische belasting, gevaarlijke stoffen, arbeidsmiddelen, werktijden en de manier waarop het werk is georganiseerd kunnen de gezondheid en veiligheid van medewerkers beïnvloeden.

De RI&E helpt om te bepalen welke risico’s in jouw organisatie spelen en welke maatregelen nodig zijn.

Fysieke belasting
Lichamelijke belasting kan ontstaan door tillen, dragen, duwen, trekken, repeterende bewegingen of langdurig werken in een ongunstige houding. Ook langdurig zitten en beeldschermwerk kunnen gezondheidsklachten veroorzaken. Voorbeelden zijn:

• zwaar of regelmatig tillen;
• repeterend werk;
• langdurig staan of zitten;
• werken in een ongemakkelijke houding;
• beeldschermwerk;
• trillingen.

Veiligheidsrisico’s en arbeidsmiddelen
Machines, gereedschappen, voertuigen en de inrichting van de werkplek kunnen direct gevaar opleveren. Denk aan vallen, beknelling, aanrijdingen, brand, elektrocutie of letsel door machines.

Werkgevers moeten daarom niet alleen zorgen voor veilige arbeidsmiddelen en werkplekken, maar ook voor duidelijke instructies, voorlichting en voldoende toezicht. De Arbeidsinspectie rekent veilig en gezond gedrag en een veilige werkomgeving nadrukkelijk tot de onderwerpen waarop werkgevers hun organisatie moeten controleren.

Gevaarlijke stoffen
Werknemers kunnen tijdens hun werk worden blootgesteld aan stoffen die schadelijk zijn voor hun gezondheid. Dat kan bijvoorbeeld gebeuren door inademing, huidcontact of inslikken.

Bij gevaarlijke stoffen moet de werkgever onder meer inventariseren welke stoffen aanwezig zijn, de blootstelling beoordelen, maatregelen nemen en de aanpak binnen de organisatie borgen. Ook kankerverwekkende stoffen en grenswaarden kunnen hierbij een rol spelen. Denk dan bijvoorbeeld aan:

• oplosmiddelen;
• schoonmaakmiddelen;
• lasrook;
• houtstof;
• dieselmotoremissie;
• biologische agentia;
• kankerverwekkende stoffen.

Psychosociale arbeidsbelasting
Niet alle arbeidsrisico’s zijn lichamelijk. Ook de manier waarop mensen hun werk ervaren en met anderen omgaan kan tot gezondheidsproblemen leiden. De Arbowet gebruikt hiervoor de term psychosociale arbeidsbelasting (PSA). Hieronder vallen onder meer:

• te hoge werkdruk;
• pesten;
• seksuele intimidatie;
• arbeidsdiscriminatie;
• agressie en geweld.

Een structureel te hoge werkdruk kan leiden tot lichamelijke en psychische klachten, meer verzuim en lagere productiviteit. De Arbeidsinspectie beschrijft de aanpak als een terugkerende cyclus van risico’s identificeren, onderzoeken, aanpakken en evalueren.

Ongewenst gedrag door derden
Agressie en geweld hoeft niet afkomstig te zijn van collega’s. Werknemers kunnen ook worden geconfronteerd met ongewenst gedrag van klanten, patiënten, cliënten, bezoekers of reizigers.

Dat risico speelt bijvoorbeeld in de zorg, detailhandel, horeca, openbaar vervoer en publieke dienstverlening. Ook hiervoor moet de werkgever risico’s inventariseren en passende maatregelen treffen.

Werkdruk en mentale belasting
Werkdruk ontstaat wanneer de eisen van het werk gedurende langere tijd niet in balans zijn met wat een medewerker aankan. Dat kan samenhangen met bijvoorbeeld:

• te veel werk in te weinig tijd;
• personeelstekorten;
• hoge emotionele belasting;
• weinig autonomie;
• onduidelijke verantwoordelijkheden;
• onvoldoende ondersteuning;
• voortdurende bereikbaarheid.

Naast het beperken van belastende factoren is het verstandig te kijken naar zogenoemde energiebronnen, zoals sociale steun, regelmogelijkheden en voldoende herstel.

Arbeidstijden en herstel
Ook werktijden kunnen een arbeidsrisico vormen. Nachtwerk, ploegendiensten, lange werkdagen en onvoldoende rust kunnen invloed hebben op gezondheid, concentratie en veiligheid.

Bij functies met afwijkende werktijden moet daarom niet alleen worden gekeken naar de Arbeidstijdenwet, maar ook naar de gezondheidsrisico’s die uit het rooster kunnen voortvloeien.

Klimaat en omgevingsfactoren
De fysieke omgeving kan eveneens risico’s opleveren. Denk aan:

• hitte en kou;
• lawaai;
• onvoldoende verlichting;
• slechte ventilatie;
• trillingen;
• straling;
• vocht;
• onvoldoende ruimte.

Welke normen en maatregelen gelden, hangt af van het soort werk en de mate van blootstelling.

Biologische risico’s
Bij sommige werkzaamheden kunnen werknemers in aanraking komen met bacteriën, virussen, schimmels of andere biologische agentia. Dit speelt bijvoorbeeld in de zorg, laboratoria, afvalverwerking en bepaalde vormen van dierverzorging.

Ook deze risico’s moeten waar relevant in de RI&E worden opgenomen.

Bijzondere groepen werknemers
Sommige werknemers kunnen door hun situatie extra kwetsbaar zijn voor bepaalde arbeidsrisico’s. Denk bijvoorbeeld aan:

• zwangere werknemers;
• jongeren;
• oudere medewerkers;
• werknemers met een arbeidsbeperking;
• uitzendkrachten en andere tijdelijke medewerkers;
• medewerkers die alleen werken.

De RI&E moet aansluiten op de mensen die het werk daadwerkelijk uitvoeren.

Thuiswerken en hybride werken
Ook bij thuiswerken blijft aandacht voor arbeidsomstandigheden nodig. Denk aan de inrichting van de werkplek, beeldschermwerk, langdurig zitten, werkdruk, sociale isolatie en de scheiding tussen werk en privé.

Daarom hoort hybride werken eveneens thuis in een actuele inventarisatie van arbeidsrisico’s.

Van arbeidsrisico naar maatregel
Het inventariseren van risico’s is slechts de eerste stap. Vervolgens beoordeel je hoe ernstig en waarschijnlijk het risico is en bepaal je welke maatregelen nodig zijn.

De Nederlandse Arbeidsinspectie kijkt daarbij niet alleen naar de RI&E en het Plan van aanpak, maar ook naar onderwerpen als voorlichting en instructie, toezicht, arbeidsmiddelen, bedrijfsarts en arbodienst, preventiemedewerker en BHV. De praktische cyclus is:

inventariseren → beoordelen → prioriteren → maatregelen nemen → medewerkers informeren → controleren → evalueren.

Zo wordt de RI&E een praktisch instrument om arbeidsrisico’s werkelijk terug te dringen, in plaats van alleen een verplicht document.

Praktische hulpmiddelen
HR Tools & Extra's bevat hiervoor onder andere:

• Checklist arbeidsrisico's
• Checklist werkplek, kantine, kleed- en kolfruimte
• Stappenplan RI&E opstellen
• Richtlijnen werken bij hitte en vorst
• Zwangerschap: rechten en aanpassingen op het werk
• Thuiswerkchecklist
• Checklist regels voor vakantiewerk
• Voorbeeldregels alcohol en drugs op het werk