Iedere werkgever moet zorgen voor veilige en gezonde arbeidsomstandigheden. Goed arbobeleid begint met het in kaart brengen van de risico's in de organisatie en gaat vervolgens over preventie, gezondheid, ziekteverzuim, sociale veiligheid en het voorkomen van arbeidsongevallen. Maar wie is waarvoor verantwoordelijk en wat moet je als werkgever concreet regelen? In deze gids zetten we de belangrijkste onderdelen van arbobeleid voor werkgevers en HR op een rij.

RI&E | Arbobeleidsplan | Verzuim | Sociale veiligheid | Arbeidsongevallen | Arbozorg

Door: Redactie Personeelsnet

Arbobeleid is meer dan voldoen aan wettelijke verplichtingen. Een veilige en gezonde werkomgeving helpt om werknemers inzetbaar te houden, ziekteverzuim te voorkomen en ongevallen en gezondheidsproblemen zoveel mogelijk te beperken.

Onderdelen van arbozorg
Daarvoor moet een werkgever weten welke risico's medewerkers tijdens hun werk lopen en maatregelen nemen om deze risico's te voorkomen of te beperken. De Risico-Inventarisatie en -Evaluatie (RI&E) vormt daarbij een belangrijk uitgangspunt.

Maar daar houdt het niet op. Ook de organisatie van de arbozorg, de inzet van de preventiemedewerker en bedrijfsarts, bedrijfshulpverlening, ziekteverzuim, psychosociale arbeidsbelasting en voorlichting aan werknemers maken onderdeel uit van goed arbobeleid.

Arbobeleid in het kort
Een werkgever voert arbobeleid om ervoor te zorgen dat werknemers hun werk veilig en gezond kunnen uitvoeren. Daarbij gaat het zowel om fysieke als psychosociale arbeidsrisico's. Denk bijvoorbeeld aan gevaarlijke machines, fysieke belasting, geluid en gevaarlijke stoffen, maar ook aan werkdruk, agressie, pesten, discriminatie en seksuele intimidatie.

De kern van arbozorg is steeds hetzelfde:

breng de arbeidsrisico's in kaart;

bepaal welke risico's moeten worden aangepakt;

leg maatregelen en verantwoordelijkheden vast;

voer de maatregelen uit;

controleer of ze werken en stuur zo nodig bij.

Arbobeleid is dus geen eenmalige administratieve verplichting, maar een doorlopend proces waarbij je steeds verbeteringen aanbrengt.

Wat moet een werkgever voor Arbo regelen?
De precieze invulling verschilt per organisatie en hangt onder meer af van het soort werk en de arbeidsrisico's. Een kantooromgeving vraagt andere maatregelen dan een bouwplaats, productiebedrijf of zorginstelling. Voor vrijwel iedere werkgever zijn echter een aantal onderdelen van belang.

Onderdeel	Wat regel je?
RI&E	Arbeidsrisico's inventariseren en beoordelen
Plan van aanpak	Vastleggen welke risico's worden aangepakt, hoe en wanneer
Preventie	Gezondheids- en veiligheidsrisico's zoveel mogelijk voorkomen
Arbozorg	Deskundige ondersteuning organiseren, waaronder toegang tot de bedrijfsarts
Preventiemedewerker	Eén of meer medewerkers inzetten voor preventietaken
BHV	Bedrijfshulpverlening organiseren voor noodsituaties
Voorlichting	Medewerkers informeren over risico's en veilig werken
Ziekteverzuim	Preventie, begeleiding en re-integratie organiseren
Sociale veiligheid	Beleid voeren tegen psychosociale arbeidsbelasting
Arbeidsongevallen	Ongevallen registreren, onderzoeken en waar nodig melden
Evaluatie	Controleren of het arbobeleid en de maatregelen nog voldoen

Deze onderdelen hangen met elkaar samen. De RI&E kan bijvoorbeeld aantonen dat werkdruk een belangrijk risico is. Vervolgens moet de werkgever bepalen welke maatregelen nodig zijn en controleren of die daadwerkelijk effect hebben.

Afspraken werkgevers en vakbonden
Werkgevers en werknemers hebben de ruimte om per sector afspraken te maken over het arbobeleid. De Arbowet legt alleen een aantal doelvoorschriften vast. In de sector bepalen werkgevers en werknemers zelf hoe die doelen bereikt worden.

Vakbonden en werkgeversorganisaties maken sectorale maatwerkafspraken over de arbeidsomstandigheden. Deze afspraken worden vastgelegd in een arbocatalogus, die voor de hele sector geldt. In de arbocatalogus komen normen en voorschriften te staan over veilig en gezond werken, zoals die nu ook al staan in de Arbowet, het arbobesluit en de arboregeling.

Dit regelt de Arbowet
De Arbowet verplicht werkgevers om een arbeidsomstandighedenbeleid te voeren met als doel ziekteverzuim, arbeidsongeschiktheid en beroepsziekten te voorkomen. Als je het goed aanpakt, betaalt Arbobeleid zich terug. Omdat werkgevers verplicht zijn om bij ziekte het salaris door te betalen, is het lonend om onnodig ziekteverzuim voor te blijven. Dat scheelt geld, maar heeft ook een positieve invloed op de werkdruk en de sfeer in het bedrijf.

In de wet staan bepalingen waaraan werkgevers aandacht moeten besteden:

• Organisatie van het werk en de Arbo-zorg in de organisatie
• De eisen waaraan de inrichting van werkplekken moet voldoen
• De voorwaarden waaronder werknemers met gevaarlijke stoffen mogen werken
• Regels voor de lichamelijke belasting van werknemers
• Eisen voor omgevingsfactoren, zoals lucht en geluid
• Voorschriften voor persoonlijke beschermingsmiddelen
• De regels voor keuringen ingeval van risicofuncties

De wetgever heeft bepaald dat werkgevers aan een paar belangrijke doelgroepen apart aandacht moeten besteden. Zo mogen jongeren niet zonder toezicht met gevaarlijke apparaten werken. Jongeren, thuiswerkers, zwangere werkneemsters en werkneemsters die borstvoeding geven, mogen ook niet werken met gevaarlijke stoffen.

1. Begin met de RI&E
De Risico-Inventarisatie en -Evaluatie (RI&E) vormt de basis van het arbobeleid. Iedere werkgever moet de risico's voor de veiligheid en gezondheid van werknemers inventariseren en beoordelen. Daarbij kijk je niet alleen naar direct zichtbare veiligheidsrisico's. Ook onderwerpen als fysieke belasting, beeldschermwerk, werkdruk, agressie en andere vormen van psychosociale arbeidsbelasting kunnen onderdeel zijn van de RI&E. Bij de RI&E hoort een Plan van aanpak. Daarin staat welke maatregelen de organisatie neemt om geconstateerde risico's te verminderen of weg te nemen.

Voor bedrijven met 25 werknemers of minder geldt een lichter regime, waarbij zij zelf aan de hand van een checklist de RI&E kunnen uitvoeren. Als de checklist goed is toegepast, is geen toets van de Arbodienst, of deskundige, meer nodig. De checklisten zijn (per sector) op internet te vinden bij www.rie.nl.

Lees verder: RI&E maken: verplichtingen, stappen en Plan van aanpak

Voor abonnees: in HR Tools & Extra's vind je onder meer het stappenplan RI&E en de checklist arbeidsrisico's, waarmee je de risico's binnen de organisatie systematisch kunt nalopen.

2. Leg het arbobeleid vast
Een RI&E laat goed zien waar de risico's zitten. Het arbobeleid beschrijft vervolgens hoe de organisatie daarmee omgaat. Daarbij kun je onder meer vastleggen:

• welke doelstellingen de organisatie heeft voor veilig en gezond werken;
• welke maatregelen worden genomen;
• wie verantwoordelijk is voor de uitvoering;
• hoe preventie is georganiseerd;
• welke rol HR en leidinggevenden hebben;
• hoe de arbodienst en bedrijfsarts worden ingezet;
• hoe wordt omgegaan met verzuim en re-integratie;
• hoe BHV en calamiteiten zijn georganiseerd;
• welke afspraken gelden rond sociale veiligheid;
• hoe het beleid wordt geëvalueerd.

Vooral in grotere organisaties is het verstandig deze onderdelen in samenhang vast te leggen in een arbobeleidsplan.

Lees verder: Arbobeleidsplan maken: voorbeeld en stappen voor werkgevers

Direct aan de slag: abonnees van HR Tools & Extra's kunnen gebruikmaken van het Model Arbobeleidsplan, de bouwstenen voor arbobeleid en de checklist arbobeleid.

3. Organiseer preventie en deskundige ondersteuning
De werkgever blijft verantwoordelijk voor goede arbeidsomstandigheden, maar hoeft niet alles zelf te doen. Binnen de organisatie heeft de preventiemedewerker een belangrijke rol bij het voorkomen van arbeidsrisico's. Daarnaast moet deskundige ondersteuning beschikbaar zijn voor specifieke arbodienstverlening. Werknemers moeten onder andere toegang hebben tot een bedrijfsarts. Om de toegang tot deskundigheid te garanderen, moeten werkgevers een Basiscontract arbozorg afsluiten met hun Arbodienstverlener(s). Dit basiscontract legt een bodem onder de arbozorg voor het personeel.


Arbodienst inschakelen

Organisaties kunnen arbodienstverlening inhuren, of eventueel zelf ter hand nemen. De wetgever stelt daar wel bepaalde eisen aan: zo blijft de verplichting bestaan om een bedrijfsarts in te schakelen voor de beoordeling of een medewerker arbeidsongeschikt is.

Ook de ondernemingsraad of personeelsvertegenwoordiging heeft bij verschillende onderdelen van het arbobeleid een rol. Daarom is het belangrijk om niet alleen maatregelen vast te leggen, maar ook duidelijk te maken wie waarvoor verantwoordelijk is.

Lees verder: Arbozorg organiseren: wie doet wat?

4. Voorkom ziekteverzuim waar dat mogelijk is
Arbobeleid en verzuimbeleid zijn nauw met elkaar verbonden. Arbeidsomstandigheden kunnen immers invloed hebben op gezondheid en inzetbaarheid. Wie ziekteverzuim wil terugdringen, kijkt daarom niet alleen naar medewerkers die al ziek zijn. Juist preventie is belangrijk: welke oorzaken van uitval kunnen worden voorkomen en welke aanpassingen in werk, organisatie of arbeidsomstandigheden zijn mogelijk?

Daarbij helpt het om verzuimgegevens te analyseren. Niet iedere vorm van verzuim heeft dezelfde oorzaak en dus ook niet dezelfde oplossing. Een goed verzuimbeleid combineert daarom preventie, duidelijke procedures, begeleiding, re-integratie en analyse van verzuimgegevens.

Lees verder: Ziekteverzuim aanpakken: van preventie tot verzuimbeleid

Voor de praktische uitvoering bevat HR Tools & Extra's onder andere een ziekteverzuimbeleidsplan, ziekteverzuimprotocol, checklist aanpak ziekteverzuim, leidraad voor het ziekteverzuimgesprek en hulpmiddelen voor langdurige ziekte en re-integratie.

5. Besteed aandacht aan psychosociale arbeidsbelasting
Een veilige werkplek gaat niet alleen over machines, bureaustoelen en nooduitgangen. Werkdruk, agressie en geweld, pesten, discriminatie en seksuele intimidatie kunnen eveneens grote gevolgen hebben voor de gezondheid en het functioneren van werknemers.

Werkgevers moeten daarom ook aandacht besteden aan psychosociale arbeidsbelasting (PSA). Daarbij gaat het niet alleen om ingrijpen wanneer er iets misgaat. Preventief beleid is minstens zo belangrijk. Maak duidelijk welk gedrag binnen de organisatie wordt verwacht, waar medewerkers terechtkunnen met problemen en hoe meldingen en klachten worden behandeld.

Lees verder: Sociale veiligheid op het werk: wat moet een werkgever regelen?

HR Tools & Extra's bevat hiervoor praktische checklists, protocollen en hulpmiddelen voor onder meer grensoverschrijdend gedrag, seksuele intimidatie, pesten en agressie door derden.

6. Regel veiligheid, BHV en arbeidsongevallen
Ook als preventieve maatregelen goed zijn georganiseerd, kan zich een incident of ongeval voordoen. Werkgevers moeten daarom bedrijfshulpverlening (BHV) organiseren. De invulling daarvan moet passen bij de risico's en omvang van de organisatie.

Bij arbeidsongevallen is het belangrijk om niet alleen het incident af te handelen, maar ook te onderzoeken waardoor het kon gebeuren en welke maatregelen nodig zijn om herhaling te voorkomen. Bepaalde ernstige arbeidsongevallen moeten bovendien worden gemeld bij de Nederlandse Arbeidsinspectie.

Lees verder: Arbeidsongeval: melden, registreren en maatregelen nemen

Voor abonnees zijn onder andere het BHV-plan en praktische informatie over het melden van arbeidsongevallen beschikbaar.

7. Kijk naar bijzondere arbeidsrisico's
Niet iedere organisatie heeft dezelfde risico's. Het arbobeleid moet daarom aansluiten op het werk dat daadwerkelijk wordt uitgevoerd. Afhankelijk van de organisatie kan extra aandacht nodig zijn voor bijvoorbeeld:

• fysieke belasting en langdurig zitten;
• beeldschermwerk en thuiswerken;
• hitte en kou;
• nachtwerk en arbeidstijden;
• zwangerschap;
• inrichting van werkplekken;
• alcohol en drugs;
• agressie door klanten of andere derden;
• veilig zakelijk rijden.

De RI&E helpt om te bepalen welke onderwerpen binnen de eigen organisatie prioriteit moeten krijgen.

Lees verder: Gezond werken: arbeidsrisico's herkennen en voorkomen

8. Controleer of het arbobeleid werkt
Een arbobeleidsplan is geen document dat na goedkeuring in een digitale map hoort te verdwijnen. Arbeidsrisico's veranderen. Er komen nieuwe machines, werkmethoden en technologieën, medewerkers gaan anders werken en de organisatie kan groeien of reorganiseren. Ook ervaringen met verzuim en incidenten kunnen aanleiding zijn om maatregelen aan te passen.

Controleer daarom periodiek of:

• de RI&E nog actueel is;
• maatregelen uit het Plan van aanpak zijn uitgevoerd;
• nieuwe risico's zijn ontstaan;
• incidenten aanleiding geven tot aanpassing;
• medewerkers voldoende zijn geïnformeerd;
• verantwoordelijkheden nog duidelijk zijn;
• het verzuimbeleid effect heeft;
• het arbobeleid in de praktijk daadwerkelijk wordt gevolgd.

Zo ontstaat dus een cyclus van inventariseren, uitvoeren, controleren en verbeteren.

Van verplichting naar praktisch arbobeleid
De Arbowet geeft het wettelijke kader, maar uiteindelijk moet iedere organisatie zelf bepalen hoe veilig en gezond werken in de praktijk wordt georganiseerd. Voor HR betekent dit dat verschillende onderwerpen bij elkaar komen: RI&E, preventie, verzuim, inzetbaarheid, sociale veiligheid, arbeidsvoorwaarden, medezeggenschap en leidinggeven. Juist door deze onderwerpen in samenhang te bekijken, wordt arbobeleid meer dan een wettelijke verplichting.

Een praktische volgorde is:

RI&E → prioriteiten → Plan van aanpak → arbobeleid → uitvoering → meten → verbeteren.

Zelf aan de slag met je arbobeleid
Wil je niet ieder formulier, beleidsdocument of stappenplan zelf ontwikkelen? In HR Tools & Extra's vind je praktische hulpmiddelen waarmee je onderdelen van het arbobeleid direct kunt uitwerken.

Denk onder meer aan:

• Model Arbobeleidsplan
• Stappenplan RI&E
• Checklist arbeidsrisico's
• Checklist arbobeleid
• Bouwstenen arbobeleid
• BHV-plan
• Ziekteverzuimbeleidsplan
• Ziekteverzuimprotocol
• protocollen en checklists voor sociale veiligheid
• hulpmiddelen rond arbeidsongevallen en preventie

Bekijk de Arbo-tools in HR Tools & Extra's →